Internationale artistieke beweging

Het picturalisme is in de decennia rond 1900 de eerste internationale artistieke beweging die de fotografie beleefde. De term picturalisme komt van pictorial, schilderachtig, wat vooral betrekking had op de foto’s en niet op de fotografen. Pas later werd picturalisme ook toegepast op de makers, de picturalisten. Meer dan een stijl, kan picturalisme worden gedefinieerd als het streven om van fotografie kunst te maken. De picturalisten onderhielden een levendig internationaal netwerk. Dit gebeurde via clubs, verenigingen, tijdschriften en vakliteratuur die werd vertaald en verspreid en daarnaast door tentoonstellingen en ‘salons’. De fotografen ontmoetten elkaar in het buitenland op tentoonstellingen en hielden schriftelijk contact. Niet alleen bereikten de picturalisten dat fotografie voor het eerst op de erkende kunstpodia verscheen, maar zij profileerden tevens de ‘verbeeldende’ fotografie als tegenovergestelde van de meer wetenschappelijke of instrumentele ‘straight’ fotografie. Een tweedeling die tot op de dag van vandaag in de fotografie voelbaar is.

 

Nieuwe technieken en artistieke ingrepen

Binnen deze nieuw geschapen context van kunstfotografie, hadden fotografen zich inhoudelijk en stilistisch op nieuwe fenomenen gericht. De picturalisten ontwikkelden technieken en artistieke ingrepen die de fotografie een grotere beeldende kracht gaven. Zij bewerkten negatieven of stelden met meerdere negatieven één beeld samen, om in de afdruk tot een meer idealiserende variant van hun beeld te komen. De picturalisten ontwikkelden uiteenlopende, exotische en vaak bewerkelijke doka- en afdruktechnieken, zoals de gomdruk, waarbij een lichtgevoelige emulsie met een kwast werd aangebracht. Voor de broomoliedruk werd olieverf op een belicht fotopapier aangebracht en voor de broomolieoverdruk werd de ingesmeerde foto met een drukpers op een bijzonder grafisch papier overgebracht. De ambachtelijkheid van deze technieken en de meer expressieve texturen bracht het werk van picturalisten dichter bij dat van schilders en grafici. Het uitdrukken van atmosfeer en stemming was een belangrijk streven. Dit werd onder meer bereikt door gericht gebruik te maken van onscherpte. De fotografie-industrie sprong op het picturalisme in door de introductie van de soft-focus lens eind 19e eeuw.

 

Het chiaroscuro van Rembrandt

Daarnaast werd uitgebreid gekeken naar de toepassing van chiaroscuro – het spel van contrasten tussen licht en donker – een begrip afkomstig uit de schilderkunst.

Rembrandt had zeker de speciale aandacht van Nederlandse fotografen. Bernard Eilers bijvoorbeeld, die als reproductiefotograaf het genoegen had om in het Rijksmuseum schilderijen van de door hem zo bewonderde kunstenaar te reproduceren schreef: “Rembrandt was een fotograaf; hij schilderde met ‘licht’, zelfs de factuur der schildering bewijst mij steeds zijne behoefte om alles met een magisch licht te omweven, maar ook de geheele compositie is als ’t ware, van uit de duisternis geboord naar het licht; door het licht. Zóó moet men Rembrandt zien.” In zijn foto’s experimenteerde Eilers ook met verschillende soorten licht.

 

Invloed van de Gouden Eeuw

Het tot kunst maken van de fotografie kon inhoudelijk betekenen enscenering, het creëren van een allegorische voorstelling of het kiezen voor compositieschema’s die waren onttrokken aan 17e-eeuwse kunst. In Nederland hadden fotografen de rijke traditie van de Hollandse schilderkunst direct binnen handbereik. Vergeleken met het buitenland had het Nederlandse picturalisme ook nog een eigen kenmerk. Waar picturalisme uit andere landen de nadruk heeft op landschappelijke en stedelijke foto’s, is er bij de Nederlandse picturalisten een uitgesproken gebruik te zien van het realistische portret. Ook dit kan weer worden vergeleken met de Nederlandse 17e- eeuwse schilderkunst, waarin het portret een groot aandeel heeft.

 

Publicatie

In atmosferisch licht toont een selectie van meer dan honderd van de mooiste foto’s van Nederlandse picturalisten, afkomstig uit de Bijzondere Collecties van de Universiteit Leiden. De tentoonstelling wordt vergezeld door een rijk geïllustreerd boek met dezelfde titel, onder redactie van Maartje van den Heuvel.